THE ACCUSER (OFFENDER)

Eedaysane waa dhaqaajiyaha habka ciqaabta waana qofka ay ku taagan tahay. Edeysanaha waa qof lagu soo eedeeyay fal danbiyeed walina aan danbiga lagu cadeen sida ku cad qodobka 35 ee dastuurka federalka somaliya.

Edeysanaha waxa uu xaq u leyahay in aan la soo xirin waaran la’aan marka laga reebo xalaado qaar oo sharciga qeexayo, sidoo kale xaqa dacwada inuu racfaan ka qaadan karo iyo xuquuq badan aan la soo koobi karin.

Qofka lama dhihi karo waa dambiile ilaa xukun kama dambeys ah ku dhaco sida uu qabo (Art. 43/2) Somali constitution 1962.

Ruuxa eedaysanaha ah xiritaanka ka horeeyo baarista maahan ciqaab ee waa ciqaab ku meel gaar ah (preventive arrest).

Qofka asbaaba uu ku noqon karo eedaysane waxaa kuu sheegayo qodobada kala ah (1819-20-21 ppc).

Object- eedaysanuhu maahan object waxaa ah warqadda eedeynta, Subject- waxaa ah dhinaca ay dacwadu ku socoto.

Parties- waa dadka kasoo qayb galayo

Super-part- waa garsooraha

Other private persons

Fal danbiyeed waxa ka dhalan kara laba dhibaato oo mid ciqaab iyo mid madani ah oo keni kara in lafuro laba dacwo. Dacwada ciqaabta oo socoto waxa laga dhax furi karaa dacwad madani ah sida dhibanaha xaqiisa uu helo sida ay qabaan qodobada 207 X.H.M iyo 272 X.H.C.

Dacwada ciqaabta waa asal halka dacwada madaniga ay tahay farac ama mid raacsan accesory. Magdhowga waxa xaq u leh dhibanaha kasoo oo danbiga u sababay dhibaato hadii qofka dhibaha ah ee wax so garan ama uu dhinto waxa ay sameyneysaa carurtisa iyo xaskisa waxa kale oo jiro dad kle oo sameen ku yelaneso sida qarabada.

Dacwada madaniga oo lagu furaayo dacwad ciqaab waxa codsan karo xeer ilaaliyaha guud ama qofka dhaxalka ku leh waxa ka hadlaya Art. 51 X.C. xeer ilaaliyaha waxa uu awood u leyahay inuu dhaqajiyo dacwada madaniga hadii qofka maskaxda loogu jiro sida u qabo Art. 47 X.M.S. Dooda dacwada waxa la ogeesinaa edeysanaha iyo xeer ilaaliyaha Art. 89 X.H.C.S. Dhinaca madaniga waxa furan in uu codsado dacwad ciqabeed dhaxdeeda oo uu codsado magdhowga marka dacwada bilabato (insertion) Art. 130 X.H.C.S.

Edeysanaha, masuulka madaniga iyo xeer ilaaliyaha waxa ay diidi karaan dhageesiga dhinaca madaniga ayagoo ku qexaya qoraal iyo dood ahaanba, sadax maalmood ka hor inta aan ka soo qayb galin dhinaca madaniga.

Diidista dhageysiga macnaheeda maaha in lagu xiro inuu helo magdhaw, hadii ay dhacdo dhageysiga ama ka soo qayb galka dhinaca madaniga waxa sii soconayo hababka kale ee ku xiga.

Aamusnanta waxa lo qadana dib ulabasho (revoke) laakin hadii uu qeeexo looma qadan karo waxa uu san sheegin (express).

Civil responsible: waa qofka masuulka ka ahay qofka dhibka geestay

Civil part: waa dhinaca ka dacwada madani

Gaarsinta waxa amraya garsooraha waxa la sameyn karaa waqti kasta si uu u dhinaca ugu soo qayb galo dhageesiga dacwada Art. 89 X.H.C.S. Waxa loo diraa dhinacyada iyo cida la xariirta dacwada, warqada la gaarsinayo waa in nuqul kamid ah laga saxiixa si ay garsiinta u noqoto wax sax oo sharci ah. Hadii uu diido garsiinta waa in u dida inuu cadeeyo, diidista waxa ay kenesa in dacwada go’aan laga gaaro asagoo aan joogin, xukunkana waa in la gaarsiyaa si loo fuliyo. Ayadoo socoto fulinta haduu keeno is hortaag waa laga dhageysanaa hadii ay suurta gal waa la dhageysanaa.

Qodobka 89 X.H.C.S (codsiga waa in lagu gudbiyaa hab qoraal ah oo ay ku dhagantahay faranka poola ayadoo la gudbinayointa ay socoto formalka dacwada ayado loo gudbinayo xafiiska la socda ee maxkamada xaga dacwada.

Qayb qadashada iyo codsiga waa in lagaar siya dhinaca masuulka madaniga ayadoo loo marayo xeer ilaaliyaha sida ay qabaan qodobada 432,346,327,429 X.H.M.S.

Concept of accuser

Waa qof lagu tuhmay inuu galaydanbi waxa uu noqon karaa legal or natural person.

Waa actor-ka dacwada la’aantiisna dacwad ma socon karto. waxaan orankarnaa waa “fundenmental element” waa tiirkaugu muhiimsan dacwadu la’aantiisna aysan socon Karin.

Edeysanaha waa dhinaca habka ciqaabta kaas oo shaqsi ahaan ugu masuul ah danbiga. Waana dhinac muhimka ah ee dacwada waxana ka hadlaya Art. 13 X.H.C.S. Edeysanaha waxa loo qadan karaa marka qofka loo jaro warqada xerida oo uu garsoore soo saray ama qof loo soo diray warqad hor imaansho maxkamadda.

Inta uu xiran yahay intaan la xukumin ka hor waa laga jarayaa mudadii uu xirnaa sababtoo ah waxa uu lamid ahaa ruux xiran oo kale xaga xuriyadda, waxaa masuul ka ah mudada uu xiran yahay garsoorka.

Waxaa kale oo eedeysane noqon kara ruux ay u timid warqad xiritaan oo eedeyn ah.

Edeysana waxaa loo soo qaban karaa labo xaaladood oo u sharciga sheygayo;

• Arrest up on warrant: waa warqad xarid oo uu soo saro maxkamad awood u leh

• Arrest with out warrant: xaladan waa in lahelo shuruudo dheeri ah

Shaqsiyaadka dacwada (subject of the process)

▪ Garsoore

▪ Xafiiska xeer ilaaliyaha guud

▪ Edeysane (accuse / deendent)

Xeer-ilaliyaha waa inu kena cadeen sida uu qabo Q10 X.H.C.S. Edeysanaha waxa xaq u leyahay inuu isdifaco sida uu qabo Q116X.H.C.S

Eventually subject

• Civil part oo ah part offended

• Other liable for the compensation (civil responsible)

Civil part- waa ruux uu saameyey gef dhacay kaasoo doonaayo tilaabo madani ah si uu magdhow u ehelo, tilaabada madanigaa waxay koobaysaa xaquuqda inuu magdhow u helo qasaarihii sida ku xusan qodobka 158 pc. (sida caruurta ninka ay ku dhacday dhibku ama xaas ama walaalkiis ama waalidkiisa)

Civil responsible – waxaa noqon kara qofka si toos ah aan u galin falka dhacay ee sharciga lid ku ah. Kaasi oo ka jawaabayo magna ka bixinayo (waalidku masuulayuu ka yahay wixii ay geystaan, si lamid ah gaariga ninka iska leh waxa uu masuul ka yahay wixii uu geysto)

Judge

Independence and impartiality

Garsooraha waxaa jira labo astaamood oo weyn oo lagu garto ayaa jira oo kala ah mid madaxbanaan iyo mid dhexdhexaad ah

Independence - Garsooraha waa inuu yahay mid ka madaxbanaan laamaha kale ee dawlada oo hadii uusan ka dhex bixin magaari karo go’aan madaxbanaan oo wuxuu noqonayaa mid kor laga maamulo.

Impartiality- Garsooruhu inuu dhexdhexaad yahay oo labada dhinac midkoodna uusan u jarjeerin ama uusan lasafan midkoodna oo uu cadaalada kasoo qaado wixii meesha oga soo baxo si dhexdhexaadnimo ah.

Sida ay sheegeen culumada qaanuunka garsooruhu wuxuu noqon karaa hal shaqsi monocratic ama collegial gudi garsoorayaal hada sida sharciga soomaliya uu qabo dacwooyinka fudfudud oo ciqaabtoodu ay ka yartahay ilaa 10 sano garsooruhu kaligiis waa gali kaaraa ciqaabna waa ridi karaa, balse dambiyada sida dilka, cabsi daa’inka iyo dembiyda waxyaalaha waaweyn keenayo waxay u baahan tahay gudi garsooraal ugu yaraan 3 garsoore waa inay galaan oo matalaayo xubnihii garsoorka {jurisdictional organs}, si kastaba ha ahaatee ama ha ahaado hal garsoore ama gudi garsoorayaal marka laga fiiriyo objective-ka guud ahaan marka lafiiro waa hal xafiis (office) oo meel lagu soo hirto oo cadaalad loosoo doonto dhinaca (subject)-ga marka laga fiiriyana waa shaqsi matalaayo awoodii garsoorka ee isaga loo xilsaaray.

Xafiiska garsooraha dabeecadiisu sidey leedahay waa inuu xooga saaraa waxa ala wixii keeni karo laablakac, nin jeclaysi, eex, laaluush, danaysi dhamaan waa inuu kafogaadaa dhinaca kale faragalinta banaanka imaanaysana waa inuu iska ilaaliyaa ee eedaysanaha laxiriirta.

Waa in aysan jirin Accusatory judge - Garsoore isaga kaligiis wax baaranaayo, eedaynaayo, xukumayana, taas micnaheedu waa inuusan xeer ilaaliye joogin ee waa in loo maro habka casriga ah ee uu qabo sharciga soomaaliya oo ah in la helo sedexdii cunsur ee dacwadu ku socon lahed judge, AG, and accuser.

The Safeguard of the personal liberty

(Ilaalinta qofka xoriyadiisa)

Waxaa ka hadlaayo qodobada (26-27-30) oo ka hadlaayaan xeerarka laxariiraan qofka shaaqsiga ah xoriyadiisa, gurigiisa, isgaarsiinta waxyaabahaas hadii la fara galiyo qofka xoriyadiisa in lafara galiyeye ayey noqonaysaa.

Xaqiiqatan xeerka ciqaabta dabeecad ahaan waxa uu saaraayaa qofka xoriyadiisa xadidaad sida in la xiro oo qofka xoriyadiisa waxa ay ku egtahay meesha uu dembiga ku galo.

(Art. 26. arbitrary arrest) wuxuu qeexaayaa in aan la ogoleyn xarig oo dhan, ama si kale o aan sharciga waafaqsaneyn qofka xoriyadiisa loogama qaadi karo, hadaan lagu qabanin isagoo dambiga faraha kula jira (flagrance delicate) ama hadii uu amro garsoore, arintaas oo kaliya ayaa looga qaadi karaa (soley) ama qaabkasta oo uu sharcigu sheegaayo.

Garsoorka jiritaankiisa wuxu ka helaa si kastaba ha ahaatee baahidiisa oo ka helaayo si praticaL ah baahida markaas jirto taasoo xitaa marka loo eego nidaamyada democratic ah uu ku dhamaanaayo in qayb kamid ah ay ka leexdaan dastuurada, taasoo (26-3) wuxuu sheegayaa in qofka la xiri karo sabab laxiriirto (public order), iyo farqada 5 oo sheegayso in qofka lagu xiri karo sabab laxirirto caafimaad, dhaqaale ama nabadgalyo awgeed arimahaas waa laqaadan karaa, laakiin waxay nusqaamaysaa ugu yaraan marka larabo damaadanii sharciga aheyd inay sii shaqayso.

((yacni Damaanadu waxay ku xirantahay sida u dambi u galo hadii usan dambi galin damaanadii meesha way ka baxaysaa))

Qofka lagu soo qabtay nabadgalyo public order waa in la horgeeya garsooraha awooda u leh waqtigii uu sharcigu sheegay xitaa marka ay laxiriirto xoriyada gurigiisa sida uu sheegaayo dastuurka qodobka (29) kaasi oo sheegaayo qofka gurigiisa in aan lagu xadgudbi Karin hadii aysan aheyn kiisaska ku xusan firqooyinka 2 iyo 5 ee 26.

The office of the Attorney General

(Xeer ilaaliyaha guud)

Eedaysanuhu wuu xirnaanayaa ilaa inta uu ka baaraayo, Qofka jirkiisa, hooygiisa iyo meelihiisa gaarka ka galo oo wax muqadaraad ah ama hub ama wax sharciga ka baxsan isaga lagu baaraayo ay jiraan gurigiisa iyo luuqkasta waa uu gali karaa, oo waa uu baari karaa xeer ilaaliyuhu hadii uu ka helana (sequestration) hantidaas la isku haysto ama dambigu uu ka dhashay waa uu xaraashi karaa micnaha agtiisa wuu geysan karaa. Inta dacwadu ay socoto xeer ilaaliyaha waxaa matalaayo maxkamada meliteriga qaybta ciqaabta ah ee racfaanka ah iyo maxkamada gobolka isaga ayaa shaqsi ahaan u matalaayo AG ama mid kamid ah ku xigeenkiisa ayuu u wakiilan karaa markastana waxaa awooda iska leh xeer ilaaliyaha guud laakiin waxa uu awoodaa inuu u kala wakiisho maxkamadaha ku xigeenadiisa balse maxkamada sare cidina kuma matali karto waa qasab inuu isaga ayaa tago.

Qaybta ciqaabta iyo qaybta racfaanka ee maxkamada caadiga ah iyo maxkamada gobaolka waxaa matalaayo AG, ama mid ka mid ah ku xigeenadiisa ama nin sarkaal police ah oo (attorney general)-ka magacaabo.

Qodobka 12-aad waxuu sameynayaa jaranjaro ah sida ay ukala galaayaan xeer ilaalintu dacwooyinka xeerka maxkamadaha (AG-mid kamid ah kuxigeenadiisa-sarkaal police-ka) meelaha fog-fog waxaa galaayo sarkaal police ah hadii lawaayana waxaa galaayo taliyaha saldhiga police-ka ama waxa uu u magacaabayaa askari galo(iii alifle ayey u badanyihiin) isagoo ku wareejinaayo wixii qabanaayo sarkaalka oo sharci ah.

Marka loo eego paragraph 4 ee qodobka 12 cpc barista iyo ka hortaga dunuubta waxaa socodsiinaayo police iyagoo tilmaan ahaan ka amar qaadayo xafiiska AG, laakiin faqrada 5 AG. wuxuu awoodaa hadii ay la noqoto lagama maarmaan inuu amro xafiiskiisa inuu qabto barista (investigation) waa hadii uu ka shakiyo musuqmasuq.

Xeer ilaaliyaha guud waa xafiiska kaliya ee ku magacaaban socodsiinta dacwadaha ciqaabta, waana qofka labaad marka garsooraha laga yimaado ee ay dacwadu ka soconayso waxaa loola jeeda waa sarkaal guud ee xafiiskiisa xubin kamid ah ay socodsiinayso ama qabanayso waajibaadka iyo masuuliyada u sharcigu siiyey oo waxuu ka tirsanyahay nidaanka garsoorka oo waxa uu raacayaa judicial act (law no 34/8 1970) xeer ilaaliyaha awoodiisa oo dhan halkaas ayey ku cadahay iyo sidoo kale xeerka habka ciqaabta Art. 12 ppc.

Inkastoo aysan jirin qodob si gaar ah u sheegaayo in xafiiska xeer ilaaliyuhu uu madaxbanaanyahay laakiin xeer ilaaliyuhu waa xafiis ka madaxbanaan laamaha kale laakiin taas micnaheedu maahan inuusn meelna ku xirneyn ee waxa uu xiriir laleeyahay wasiirka wasaarada garsoorka labadaba maahan kuwo garsoorka ka tirsan ee waa xafiisyo siyaasadeed. AG wuxuu leeyahay awooda garsooraha oo kale laakiin xukun magaari kari karo. Nabeecada AG waxay lamid tahay tan garsooraha oo xasaanada uu leeyahay garsooraha mid lamid ah ayuu leeyahay xeer ilaaliya guud.

AG maahan mid laduri karo si lamid ah garsooraha oo lama eedayn karo lamina badali karo waayo isaga shaqadiisu maahan inuu go’aan gaaro waa qof eedayn kaliya u magacaaban.