Facts relevant only in determined circumstances

                                     Facts relevant only in determined circumstances

(Arimaha relevant ka ah kaliya xaalado gaar ah)

Arimaha qaarkood iyagoo irrelevant ah ayey relevant noqdaan daruufo gaar ah markay imadaan. Sidaa daraadeed waxaa loo aqoonsanayaa relevant marka;

 Waa kuwo aan la jaanaqaadi Karin xaqiiqada jirta ama xaqiiqooyinka laxiriira;

1.      Kali ama wada jir ay lasocdaan xaqiiqooyin kale oo la xiriiro, waxay bixinayaan suurtagalnimo ama wax lama-huraan u ah jiritaanka fal-celinta doodu ku saabsantahay ama xaqiiqooyinka laxiriiro.

Example, Ali ayaa waxaa lagu eedeeyey in uu dembi ku galay Muqdisho hameynkii sabtida.

Cumar yaa cadeeyey arin ah in Ali uu joogay Hargeysa hameynkii jimcada. Labo nin oo Police ah ayaa waxay soo cadeeyeen inay Cumar ku arkeen  Muqdisho galabkii jimcada, arintaasi manoqon karto mid relevant ah, laakiin arintaan maadaama ay ka xiriirto arin kale oo relevant ah saas ayey ku noqonaysaa relevant. (In Cumar uu joogay Hargeysa hameynkii jimcada ka horeeyey waa relevant) 

2.      Inay cadeynayso (demonstrates)

a)     Psycho-state- dhimir ahaan oo ah mid rabitaan aqooneed cadeynayo sida (qalbi-samo, dayacaad, wanaag ama tilaabo qalad ah (bad act} waxyaabahaas oo dhamaan waa phycho-state

b)    Physical state or physical sensation- Arinta markay ku saabsantahay dhimir ahaan ama jismi ahaan ama dareen ahaan waxay keenaysaa arin relevant ah oo qofku kii uu doono ayuu ku cadeyn karaa.

Tusaale, Ali waxaa lagu eedeeyey inuu si ula kac ah u aflagaadiiyey Xasan. Waxaa lacadeyn karaa in isbuucii hore xasan uu isku dayey inuu booqdo Ali gurigiisa, laakiin Ali waa uu diiday inuu ku soo dhaweeyo gurigiisa. Maxkamadu way u qaadan kartaa inay tahay mid muhiim u ah cadeynta (relevant), maadaama ay gudbinayso in Ali habdhaqan wagaansaneyn uu kula dhaqmay Xasan.

 

 

Presumption of the declaration of the accuser

Uqaashada eedaysanaha cadeyntiisa waa su’aalaha ka dhalanaayo system-kena waxayna u dhici karaan labo wado;

a)     Police-ka hortiisa markii ay baaraayaan eedeysanaha (In front of the police during investigation)

b)    Garsooraha hortiisa oo garsooraha marka la horgeeyo isaguna su’aalo ayuu waydiinayaa wuuna ogaanayaa waxa lagu haysto.

Xaqiiqdii ha ahaato arintu police ama garsoore waxuu waydiin karaa su’aalo fara badan garsooraha ugu dambeeyana waxuu leeyahay xaq ah inuu go’aan kama dambeys ah kasoo saaro ee la xiriirto arinta doodu ka taagan tahay ee eedaysanaha ka dhan ah marka loo eego qodobka 24/3 ppc. Cadeyn kasta oo uu eedaysanuhu uu ka bixiyo police-ka hortiisa wax sharci ah malahan oo wuu inkiri karaa isagoo u sababaynaya in la qasbay. (( yacni hadii eedaysanaha uu iqtiyaarkiisa u bixiyo cadeymo hadii la horkeeno cadeymihii laga qoray maxkamada horteeda wuu ku raaci karaa ama inkiri karaa hadii uu ku raaco waa laqaadanayaa hadii uu inkirana waxba lagama soo qaadaayo sida uu qabo ART. 24/3))

Si kastaba ha ahaatee hadii eedaysanuhu uu ka qirto police-ka hortiisa isla markaasna uu cadeeyo goobta qalabkii uu wax ku dilay ay yaaliin oo uu socodsiiyo dambigii waxaa loo qaadan karaa cadeyn qaybtaas la xiriirto cadeynta shaygaas. Xitaa hadii cadeytaas aysan noqonaynin qiraal waa waxba kama jiraan qiraalna maahan sida uu qabo qodobka (152 ppc).

Waxaa xeerkaas ka baxsan art. 24/3 maxkamada badbaadada oo xeer ilaaliyaha maxkamada badbaadada hadaa ka hor qirato waxay la mid tahay adigoo garosoore ka hor qirtay oo kale wuuna soconayaa qiraalkaasi mana inkiri kartid system-kaasna waaa la baabi’iyey.

Qodobka 68 ppc, waxa uu leeyahay hadii cadeynta saldhiga loo qaato cadeyn rasmi ah waxaa meesha ka baxayso cadaaladii, oo waa in qofka lagu qaado wixii uu ka cadeeyey maxkamada horteeda. Waa in qiraakiisii oo qoran laga hor aqriyo garsooraha oo garsooraha iyo eedaysanuhuba ay saxiixaan kaas ayaa loo qaadan karaa qiraal oo kaliya, sida uu qabo qodobka 68 xcs.

Qaybaha kala duwan ee qiraalada uu sharcigu sheegay waxaa ka mid ah;

a)     Confesion - qiraal

b)    Declaration of guilty- cadeyn inuu dambigii galay

c)     Admission- qirasho (magashay “haa waa galay”)

d)    Burden of proof- culeyska cadeyta saaran (hadii uu qiran waayo cadeynta loo baahanyahay)

 

 

The confession

Confession waxa uu ansax ku noqon karaa in qiraalka eedaysanaha la qoro ka dibna uu saxiixo isaga iyo garsooraha saas ayuuna ansax ku noqon karaa.

Qodobka 149 ppc, wuxuu leeyahay qiraalku waa inuu yahay qoraal ama hadal uu soo jeediyo eedaysanaha isagoo raali ka ah inuu dambiga galay waxaa loo qaadanayaa cadeyn ahaan inuu dembiga galay 

Qiraalku suu u noqdo mid ansax oo loo qaadan karo cadeyn ahaan dacwooyinka ciqaabta waa inuu ka jawaabaa waxyaabaha loo baahanyahay;

1.        Qiraalka waa inuu qoraa guud ahaan garsooraha.

2.        Waa inuu u aqriyaa garsooruhu qofka eedaysanaha ah qiraalkiisii la qoray.

3.        Waa in ay saxiixaan eedaysanaha iyo garsooraha 

4.        Waa inuu cadeeyaa garsooruhu inuu sidii waafaqsaneyd sharciga uu mariyey.

Sidaan ka fahmayno qodobka 68 ppc, qiraalka kaliya ee ku xusan xeerkeena waa art. 10 ee xeerka law n. 8 ee soo baxay 26-1-1970, kaasoo sheegaayo in maxkamada badbaaday ay u aqoonsan tahay mid sax ah qiraalka loo sameeyo si aan waa faqsaneyn qodobka 68 xcs, kaasi oo aan laga aqoonsaneyn maxkamadaha caadigaa.  

The Declaration of guilty

Saldhiga qirashada dembiga waa qodobada 103 and 104 ee xeerka ciqaabta.

Marka madaxweynaha maxkamada uu eedaysanaha kala doodo arin asaga loo haysto, mid ka mid ah jawaabaha macquulka ah ee ka dhalan karo eedaysanaha waa (declaration of guilty), taasoo aan aheyn aqoonsi gaar ah in uu si cad u galay arintaan loo haysto isaga iyo inuu yeesho masuuliyadii ka dhalatay.

Qeexitaankaan ka dib maxkamadu isla markiiba sida uu qabo qodobka 108 waxay ku dhawaaqi kartaa xukun, hadii dambigu uusan keenayn ciqaab ka badan 10 sano ama haday ka waynthay si kale ayuu go’aan u gaarayaa.

Maxkamada dacwda wado maku dhawaaqi karto isla markaas go’aanka lagu saleynayo eedaysanaha qiraalkiisa marka ay jiraan waxyaabahan soo socdo; 

1.      Mar hadii dambiga uu sharcigu ku qeexaayo ciqaab aan ka yareyn 10 sano ama wax kabadan.

2.      Markii ay jirto sabab loo qaadan karo in cadeyntaas ah inuu dembiga galay, loo arkay inaysan waafaqsaneyn runta iyana lama qaadan karo.

Cadeynta eedaysanaha ee ah inuu dembiga galay wuu ka laaban karaa eedaysanuhu iyadoo wax sharuud waqti ah lagu xireynin ilaa darajada koobaad inta la joogo ka hor inta uusan soo bixin xukun.

Cadeyntii dembiga eedaysanaha inuu galay waxay u ekaan kartaa qiraalka maxaa yeelay cadeynta dembiga inuu galay (declaration of guilty) iyo qiraalka (confession) waxaa duluc u ah aqoonsiga masuuliyada ka dhalanayso arinta la isku haysto oo ah mid ka dhalatay falka ama fal reebka uu sameeyey.

Laakiin way ku kala duwanyihiin qaabka iyo awooda ay wax ku cadeynayaan waayo qiraalka (confession) waxaa lasameyn karaa maxkamada inta aan lagalin ka hor halka cadeynta dembiga (declaration of guilty) lasameyn karo kaliya inta ay doodu socoto.

Laakiin marka la eego awooda ay wax ku cadeynayaan, qiraalku marmarka qaar waxa ay u baahanayaa cadeyn dheeraad ah oo ugu yaraan lagu xoojinaayo, waana inay soo raacdaa cadeyn ah dembiga inuu galay, halka declaration of guilty waxa uu meel mari karaa durbadiiba cadeyn kale iyadoon laraadin ee eedaysanaha laxiriirto, marka laga reebo waxyaabaha uu sharcigu si cad u reebay.

 

The admission

Admission, confession iyo declaration of the guilty way kala duwanyihiin, oo confession waxaa waaye qiraal, hadii uu cadeeyo ninku inuu dambi galay waa declaration. Afar waxyaalood ayaa wax lagu qirtaa (confession, declaration of guilty, admission and Burdon of prove) 

Admission waxuu noqon karaa oral iyo written oo eedaysanuhu sameeyo oo hadhoowdii loo qaadan karo cadeyn isaga lid ku ah, ee dood muhiima ka taagantayay haduu saa u qirto. Tusaale hadii ladhaho ninkan toori maku dhufatay haduu haa dhaho wa admission, oo isaga ayey lid ku noqonaysaa hadhoow, sida daraadeed admission waxa uu udhowyahay kii qiraalka (confession), laakiin qofkii si taxadar leh u daraaseeya labadaan articles 147 iyo 148 ppc, wuxuu ogaan doonaa in nuxurka iyo qaabka ay ku kala duwanyihiin labadaan qaab (admission and confession)

confession maahan nooc kamid ah admission, sidaas daraadeed waxaan oron karnaa qiraalada (confession) dhamaantood waxay qayb ka noqon karaan admission, laakiin maahan dhamaan  (admission) in ay qayb ka noqon karaan (confession) maxaa yeelay admission  waxaa la tixgalinayaa mabda’a wax ku oolka ah (principle of presumption)  taasi oo aan laga helaynin  confession-ka, eedaysanuhu waa inuu tixgaliyaa in si toos ah uu dembigaas u galay oo u bahan in laga soo saaro in eedaysanuhu uu dembigaas galay.

Tusaale, hadii Axmed lagu soo eedeeyo in uu qori ku dilay ruux, oo uu qirto inuu galay dembigaas.

Waxaan dhihi karnaa dembigaas waa la qirtay laaliin hadii Axmed uu shaaciyo in qorigaaas wax lagu dilay uu isagu leeyhay waxaan haysanaa (admission)  maxaa yeelay shaacintaasi (declaration) garsooruhu wuxuu u qaadanayaa dhacdo ama xaqiiqo (facts) lid ku ah eedaysanaha, maadaama uu qoriga isagu leeyahay.

Si kale hadii loo qeexo axmed cadeyntiisa waxaa loo qaadan karaa kaliya dhacdo eedayn mulkiyada qoriga ee Cali lagu dilay inuu isagu leeyahay, waa (fact) uu isagu keenay kuma filna in dembigaas uu galay lagu cadeeyo.

 Waxa ay ku kala duwan yihiin admission iyo confession waa in admission uu ku siinaayo saameyn aad u yar marka loo eego kuwa kale cadeyn ahaan.