The testimonial capacity and its limits

                                                     The testimonial capacity and its limits

(Awooda Marqaatiga and xaduudiisa)

Mabadi’da guud ee xaqiiqo raadinta iyo culeyska saaran marqaatiga inuu marqaati furo waa uu awooda ama qaadi karaa ujeedadii laga leeyahay waxuu ku sheegay xeer dajinteena inuu aqoonsan karo qof kasta xitaa ha yaraado ama mid dhiman ha aado ama mid waalan ha ahaado inuu marqaati furo.

Mabda’a guud ee ah in qofkasta uu marqaati furi karo waxay ku cadahay (Somali penal procedure) qodobka 80 ppc kaasi oo oranaayo “qofkasta waxa uu leeyahay awood uu ku marqaati furo, inta aan ka aheyn marka ay ka hor istaagto inuu fahmo su’aalaha laga rabo inuu ka jawaabo ama inuu bixiyo jawaab macquul ah marka loo eego da’diisa oo yar (under 14) ama jismi ahaan u jiranyahy (abnormal) ama dhimirka uu la’yahay ”

Marka laga fiiriyo sharcigaan xeerkiisa waxaa laga barankaraa si fudud inaysan jirin sharci xadidaayo marqaati furka, xitaa qofka yar iyo qofka miskaxda la’ waa loo yeeri karaa si ay u marqaati furaan hadii ay leeyihiin dabeecad iyo awood ay wax ku fahmaan, taas micnaheedu waa in ay jismi ahaan iyo miskax ahaan ay awoodaan inay fahmaan iyo inay bixiyaan jawaab macquul ah.

Habka marqaati furka ee xeerka habka ciqaabka uma baahna da’ kooban ama xadidan, waxay ku xirantahay garsooruhu inuu xaqiijiyo markasta isagoo raacayo fahamkiisa shaqsiga ah, hadii da’da loo qaadankaro mid ah dabeecad ahaan qofkaasi uusan marqaati furi Karin iyo in uu furi karo.

Kareebidaan waxay ku xusantahay tixgalinta in maragu uu hoos tagaayo su’aalo waxaana loo qaadanayaa mid raacaayo oo dabacsan dabeecad ahaan qofka marqaatiga u keensaday taas oo ku hogaamin karto si fudud inuu ku raaco wixii uu meesha ka soo jeediyey. ((yacani qofka marqaatiga loo keensday waxa uu noqon karaa mid lagula soo heshiiyey loona soo meeriyey xogta si u jeedada uu rabo uu ugu fushado)).

Hadii maragu uusan u muuqan mid ka hor imaanaayo runta laakiin uu si cadawad u hadlay ama wax ka qarinaayo dhinacyada marqaati ahaan u keensaday, hadii uu ka muuqdo fahan ah inuusan rabin cadeeyo qaybtaas runta ku saabsan ama xaqiiqada oo isaga ka faaidaado, arintaan hore waxay maxkamadu amri kartaa in la ogolaado inuu su’aalo keeni karo kaliya markii la helo su’aalo iyo jawaabo iska soo horjeedo, micnaheedu waa inuu u rogo su’aalo guud ahaan qaabkii loo mari lahaa taas oo la hor dhigayo marqatigaan qaabka uu u jawaabay kii ka horeeyey si loo beeniyo marqatigiisa. ((yacni maadaama ay badan yihiin maraqatiyadu iyagaa la iska horkeeni karaa si loo soosaaro kii been sheegaayo iyo meelaha ay isku qilaafaan))

Marka laga yimaado wixii aan kor kusoo xusnay su’aalaha hogaaminaayo marka la joogo waydiinta guud oo ah in marqaatiga su’aalo lawaydiiyo ama dib u imtixaanida waxaa lasameyn karaa kaliya su’aalihii meeshaas la keenay ama kuwa aan laga doodin ama arimo kale oo maxkamadu horay u cadaysay si waafi ah.

Wajiga labaad ee waydiinta waaa in marqaatiga la iska horkeeno oo ay sameynayaan labada dhinac ee iska horjeedo, arinkaan u qaadashada ama u fahmida in maragu uu yahay mid adadag oo cadaw ku ah dhinaca su’aalaha waydiiyey, lama qaadan karo arintaasina wax jirana maahan sidaas daraadeed waxa uu sameyn karaa waxkasta ama su’aalkasta oo mamnuuc aheyd su’aalihii guud markii la isweydiinayey, marka lagu daro kal gacaylka uu u hayo ninka su’aalo waydiinayo inuu ku hogaamiyo kii wax lawaydiinaayey inuu ku dhaco soo jeedintii dhinaca kale su’aalaha uu sameeyo si uu u control kalsoonida uu isaga ka marqaati furayo su’aaliha guud markii la iswaydiinayo.

Arintaan marqaatiga waxaa la waydiin karaa arimo kale oo lacadeeyey markii su’aalihii guud la iswaydiiyey ama warbixin ama cadeymo oo isla isaga uu si qoraal ah u dhaafay ama la diwaan galiyey dhawaan qoraalkaas oo aan loo soo bandhigin si loo ogolaado ama loo cadeeeyo ((yacni waxa ay is dhaafsanayaan dhinacyada inta ay socoto su’aalaha waydiinta guud wixii uu qoray (verbal) kaaliyaha dib ayaa loo waydiin karaa marqaatiga))

Si kastaba ha ahaatee hadii loo baahdo in laga horyimaado oo beentiisa banaanka lasoo dhigo marqaatiga iyadoo loo maraayo qoraalkii u usameyey waxa loo bahanyahay in dib loo xasuusiyo (recall) qaybta qoraalka ku saabsan ee ladoonaayo in la cadeeyo dhamaadka aqbal la’aanta ku saabsan marqaatiga. Art. 94 ppc. (( yacni marqaatiga waxaa la waydiinkaraa wixii uu horay u marqaati furay hadii ay qoran yihiin in dib loo su’aalo si loo arko meelaha uu ku qaldanayahay ama ka boodayo))

Marka la iska horkeeno marqaatiga waxaa lasameyn karaa in su’aalo la waydiiyo si loo hubiyo run sheegidiisa , xitaa markii uu ka jawaabayo su’aalaha marqaatigu waxa uu gali karaa in dacwo ciqaabeed lagu qaado ama masuuliyad madani ah inuu qaado. Art. 193194-195 ppc.((yacni hadii uu dacwo ciqaab ah uu marqaati been ah ku furo waxa uu galaa dambi ah marqaati beenaale, yaanba la maxkamadaynine hadii marqaati furkiisa ay ka timaado qasaaro isagaa masuuliyadaas qaadaayo))

Qaybta sedexaad ee marqaatiga ee ugu dambayso su’aalaha (exam) waxay ka kooban yihiin wajiga dib u su’aalida (re-axam) taasoo dhinaca codsaday in laga soo qayb galiyo dacwada marqaatiga, su’aalihii guud ayuu waydiinayaa kadib marku arko su’aalihii labada dhinac ay is dhaafsanayeen ee iska soo hor jeeday ayaa dib loogu badali karo in dib loo waydiiyo (contra- interrogatory- micnaheedu waa in dhinac su’aalo lawaydiiyey ee uu ka jawaabay xaq waxa uu u leeyey in dhinaca kalana su’aalo laga waydiiyo arinka. ((yacni iyagoo su’aalo is waydiiyey ayaa su’aalo kale dib laga waydiin karaa)). *Interrogatory waxaa sameeyo maxkamda contra-interrogatory waxaa sameeyo dhinaca kale*

Marka laga yimaado waxaas, markii aan joogno dib u su’aalida marqaatiga ee ay raali ka tahay maxkamadu in arimo kala duwan in laga waydiiyo dhinaca kasoo horjeedana waxa uu xaq u leeyahay in wax kasoo horjeedo ee qilaafsan uu keeno (contradict) isla arintaas, dib u su’aalidu waxa ay qayb ka tahay mabda’a su’aalo waydiinta guud.

Wajiga afraad marag furka waxaa su’aalaha toos u waydiinaayo maxkamada. Xeerkeena ciqaabta wuxuu sheegayaa fikrada dadka intiisa badan iskama indhotirikaraan habka loo qeexaayo dacwada ciqaabta marka loo eego saldhig cadaaladeed waxaana jira qodob Art.198 ppc kaas oo oranaayo in maxkamadu ay soo dhexgalin  karto su’aalo dheeraad ah si wax loogu kabo dhameystir la’aanta su’aalaha ay sameeyeen dhinacyada, sabab owgeed wuxuu soo jeedin karaa inuu waydiiyo marqaatiga su’aal kasta oo uu u haysto lagama maarmaan ama ku haboon dhamaan arimaha wax ku ool ka ah.

Xadidaada kaliya ee u sharcigu saaray waa in ay mamnuuc tahay in lagu xad gudbo sirta shaqada (i.e waa sarkaal nabad sugid sidee ku soo ogaatay arinkan lama dhihi karo), sirta la xiriirto xafiiskiisa iyo arimo la xiriiro qoyska (i.e ninku inuu xaaskiisa ku mar qaati furo laguma amri karo waa arimo qoys).

Marqaatiga waxaa saaran waajib ah inuu ka jawaabo su’aalaha uu waydiiyo dhinaca kale iyo su’aalaha ay maxkamadu ku amarto inuu ka jawaabo, dhinaca kalana waa uu ka hor imaankaraa marag furkaas. ((yacni wixii maxkamadu amartay ama dabeecadu keentay oo muhiim ah waa inuu ka jawaabo))