The testimony of experts

                                                                             The testimony of experts

(Marqaatiga qabiirka)

Ninka marqaatiga inta badan waxa uu ka sheekeeyaa sida uu wax u arkay ama uu umaqlay (waxaas ayaan arkay ama waa la iisheegay ama meel dheer ayaa ayaa ka arkaayey oo cadku waa isoo gaarayey oo hadba qaabka uu wax u maqlay ama u arkay ama uu u dareemay ayuu ka marqaati kacayaa marka la horkeeyo maxkamadda marqaati ahaan) waxaa taas ka duwan nin qabiir ah oo isna marqaati ahaan maxkamada la horgeynayo ninkaan maahan nin marqaati ah oo goobjoob ahaa markii ay wax dhacayeen ama xog ogaal ahaa ama arkayey ama maqlaayey ama dareemaayey oo wax uu kala socdo maleh laakiin waa nin qabiir ah oo aragtidiisa la rabo in uu si cilmiyeysan oga jawaabo. 

Paragraphs-kii aan soo dhaafnay waxaan kaga hadalnay marqaati waxa uu yahay. Marka marqaatiga waa in laga duwaa ama laga soocaa qabiirka expert oo isaga laftirkiisu ah qof sedexaad, oo ka sheekaynayo dacwada dhexdeeda dhacdooyin wax ku ool ah oo  kiiska laxiriiro, labadoodana waxaa u dhaxeeyo farqigaan;

1.      Marqaatigu waxu soo bandhigaa dhacdooyin halka qofka qabiirka ah uu u qoraayo qoraal garsooraha (note-waxyaabaha si gaar ah aad oga hadlaysid), waxyaabaha ka dhalan karo guud ahaan waqtiga lasameeyey marka loo fiiriyo hab cilmiyeysan dhacdada.

2.      Wax qabadka ninka qabiirka ah waxaa lagu soo koobi karaa guud ahaan baaritaanka, sida uu wax usoo indho indheeyey, qiimeynta sida farsamahaan uu u soosameeyey iyo qaabka uu u soo bandhigo ra’yigiisa, kaasoo matalaayo jawaabtii waxqabyadii uu sameeyey ka turjumaayo. Halka marqaatigu uu matalaayo cadeymo dhacdo uu isagu dareeyey ama maqlay oo uu ka jawaabi karo.(perceived- wax isaga toos ugu dhacay oo aanan looga sheekeyn)

3.      Kala saarid kale ayaa ah halka marqaatigu uu horayba uu u og yahay dhacdooyinkaas halkaas ka socdo, halka qabiirku waxa uu caawina garsooraha markii loo dhiibo masuuliyad cad oo uu u dhiibo isla garsooruhu si uu u ogaado arintaas.

4.      Kala saarid kale ayaa waxa ay ku saabsan tahay awood sharci uu san yeelan karo awoodii qabiirnimo hadii uu ka yaryahy 18 sano. Majiro qodob cad oo gaar ah ee arintaas la xiriirto oo dhahaayo (legal capacity) qof ka yar 18 sano ma noqon karo laakiin iska cadahay in uusan laheyn legal capacity, laakiin  maadaama ay qusayso dhacho taaso u haan waayo aragnimo in laga hadlo legal capacity in uusan yeelaneyn qof ka yar 18 sano waa mid loo baahan yahay qofku in uu joogo da’da biseylka ama qaan gaarka, ama waxa uu ku suganyahay xaalad xukun maxkamadeed oo ah in miyirkiisu uusa kaamil aheyn sidoo kale waxaan marqaati ahaan loo soo istaajin Karin qof safiir ah iyo hay’adaha caalamiga sida WHO (diplomatic corps), ama miskaxda ayuu la’yahay (mentally disorder), halka qofkasta uu leeyahay awood uu ku maraqaati furi karo, mark laga reebo in ay ka hor istaagto qofka in uu fahmo su’aalaha uuna ka bixiyo jaabo macquul ah (qof laga roone ah oo marka su’aal laweydiiyo aanan fahmi Karin jawaab macquul ah aanan bixin Karin kaasi ma noqon karo marqaati ama qabiil)

Isla qaabkaa sidoo kale waxaa la qeexay  lataliyaha farsamo kaasoo qabanaayo aqoon farsamo oo uu keensaday qofka( private)-ka ah kaas oo daneynayo latalin markasta si uu u gala taliyo waxa uu sheego qabiirku. (maxkamaddu waxa ay magacowdaa lataliye farsamo ama sharci kaasoo maxkamaddu ay u xilsaarto arimo gaar ah, si lamid ah qofka waxa uu keensan karaa lataliye farsamo ama sharci, kaasoo waxa uu lataliyaha maxkamaddu  sheego, kaga talo bixin kara qofka si uu u fahamsiiyo, kaas oo dhahaayo saas ayuu ku saxan yahay, saana wuu ku qaldan yahay, si hadhoow uu qofkani uu isaga difaaco lataliyahaan farsamo yaqaanka ah )

 

Dhinaca kale xeerka habka ciqaabka markuu isticmaalayo ereyga marqaati waxay leedahay u jeedo xeeldheer ee sida kor lagu soo xusay fikir ahaan ka wayn taasoo lagu soo koobay maraqaatiga nuxur ahaan uu ku jiro qabiirku expert iyo kuwa hasyto shey u loo baahanyahay in maxkamadda cadeyn ahaan loo keeno waxa ay soo galaayaan marqaatiga.

Hadii aan tixgalino arinta taasoo nidaamkeena  uu ku salehysan yahay qabiirka ama latalliyaha faarsamo wax kale maahane waa qaabab lagu cadeeyo marqaatiga hadii sikale loo qeexana ninka marqaatiga waa lasugi karaa si nabad ah, lataliyaha farsamo ama qabiirka waa nooc maqaati ah sidaa daraaded xeerka lagu dheeqaaxay marqatiga ee keenida iyo qaadashada iyo isku imxaanida qabiirkana waa lagu dabaqayaa. (sidii loo qaadanayey marag furka marqaatiga su’aalaha loo waydiinayey ayaa qabiirkana loo waydiinayaa)

Intaas waxa ay ka timid qodobo kala duwan oo xeerku qabo maxaa yeelay xeerka 161/6 ppc, waxa uu cadeynayaa in lagu soo daro marqaati ahaan ninka qabiirka ah mana cadeyn sida uu xeerka talyaanigu uu u kala saaray marqaatiga iyo qabiirka, taas waxa ay tahay micnaheeda dhinaca waxa uu soo maga caabi karaa isagoon raaceynin qaab maxkamadeed ayuu keensan karaa marqaati ahaan. 

Qof kasta oo qabiir ah ee loo soo tilmamay sida nin qabiir ah isaga waxa uu u yeeri karaa qofksta uu u arko in uu ogyahay dhacdooyinka si uu oga talo bixiyo.

Marqaatiga iyo qabiirku labo micno ayey kala leeyihiin; Marqaatigu waxa uu sheegayaa wixii uu maqlay ama arkay ama loo sheegay iwm. Qabiirkuna waxa uu ka talo bixinayaa wixii uu cilmi ama xog ogaal u yahay oo uu aqoon teeda leeyhay. Marka labaduba waxa ay soo galayaan qaybta marqaatiga.

Kiiska labaad waxa uu ka hadlayaa markii nuxur ahaan laga hadlaayo qaadashada cadeymaha marqaati furka sida uu qabo qodobka 184/1(d) “cadeynta marqaati furka waa inay ahaa taa toos, micnahedu waa markii ay ku saabsanthay fikrad ama sababta loo keenay in uu difaaco isla qofkaas waa inuu bixiyaa qofkii fikradaas keenay ama ku soo daray asbaabahaas. Markale fiiri qodobka 189/1(E) ppc. Inta marqaati furka lagu jiro marqaatigu waxa uu awoodaa ogolaanshaha maxkamadda markii lahelo in uu soo xasuustaa ama dib u celiyaa xasuustiisa arimo horay loo su’aalay isagoo aqrinaayo qoraaladii heshiiska ahaa hadii marqaatigu yahay mid ah qabiir ama lataliye sharci “arimaha aan kor kusoo xusnay waxaa cad sida caadiga ah majiro farqi u dhaxeeyo marqaatiga cadiga ah iyo marqaatiga kale nuxur ahaan miisaanka lagu kal saari karo waa cadeynta iyo dhacdada uu rabo in uu cadeeyo.

 

Mahadsanidiin