Ways of impeachment of the reliability of the testimony

 

Ways of impeachment of the reliability of the testimony

Marqaatiga waxaa ku waajib ah in uu ka jawaabo su’aalaha uu dhinaca kasoo horjeedo uu waydiiyo ee laxiriira dacwada iyo tan ay maxkamadu ku amarto in uu ka jawaabo. 

Dhinaca kasoo horjeedo qofka marqaatiga keenay iyo is afgaradka maxkamadda isla qofkaas kiciyey wuxuu soo afjari karaa isku haleynta marqaatiga isaga oo muujinaya beenta uu sheegay ee la xiriirta kiiska isagoo ku eedaynaya marqaati beenaale waxaana loo aqoonsanaya dembi lagalay intii uu dhagaysiga maxkamdu socday art. 129 ppc).

Danuubta ka dhexdhaco dacwadu inta ay socoato gudaheeda sida ku cad qodobka 129 ppc, maxkamadu horay go’aan ayey ka gaaraysaa. Hadii aad aqriso qodobkaas waxa uu kuu sheegayaa masuuliyada uu leeyahay marqaati beenaalaha.

Durida kalsoonida marqaariga dhinaca waxuu  cadeyn karaa in maragaasi uu  u qalmin kalsoonida isagoo isticmalaayo marqaati kale ((yacni dhinaca kale waxa uu ku duri karaa marqaatiga in uu keeno marqaati kale oo marqaati furo si la isku barbar dhigo jawaabahooda si marqaatigaan in uu been sheegayo ay banaanka usoo baxdo)).

Laakiin waxay u baahan tahay in maraga la duro kalsoonidiisii, waxayna cadeynaysaa xukun ku saabsan marag aan la isku haleyn  maragaasi  ee ka yimid xaqiiqooyin gaar ah  iyo mid u baahan aqoon toos ah, oo uusan ka shakinin kalsoonidii marqaatiga ee ah in uu runta ka marqaaati furay.

In la duro kalsoonida marqaatiga waxay noqon kartaa mid muhiim u ah cadeynta in lagu kalsoonaado, marqaati furka uu marqaatigu ka marqaati furay meel kale waa lagu qabsan karaa sida ku cad qodobka (194/2) cadeyn gaar ah ee keenayso in la eedeeyo marqaatiga laguna eedeeyo marqaati fur beenaale iyo wax yaalaha kale ee la xiriiro sida marqaati lagu waajibiyey in uu marqaati furo kadib markii dhinaca ama qof sedexaad uu siiyey ama u balan qaaday lacag  ama  hanti kale uuna aqbalay balan qaadkaas sida uu qabo qodobka (197/1 ppc) wuxuuna leeyahay hadii maraga uu ku marqaati furo balanqaad laguma kalsoonaan karo marag furkiisa waana la duri karaa}

Si loo qiimeeyo kalsoonida marqaatiga waxay ku xiran tahay garsooraha  ka qaadayo marqaatiga in waxyaabo isku dhaf ah oo marqatiyo ah uu ka helay inta ay socotay maxkamaddu.

Marka laga yimaado  waxyaabaha la xiriiro marqatiga in la xiro oo lagu xiro marqaati beenaale,  waa la xiri karaa waxuuna mutaysan karaa ciqaab ah cadeymihii uu sameeyey waqtigii uu ka jawaabaayey su’aalo waydiinta, waxaana laga arki karaa beentiisa jawaabaha uu bixiyey, sida uu qabo qodobka (205 ppc)

Waxyaabaha la xiriiro cadeymaha socodsiintooda ee marqaatiga aan maxkamda hor imaankarin, ( sida qofka dhintay cadeymihii uu dhaafay waa laqaadan karaa) 

Art. 184 wuxuu qeexaayaa cadeymaha marqaati furka waa inay ahaataa si toos ah (direct) oo marqaatigu wixii uu arkay uu u marqaati furo kaasi oo raacayo wixii uu hubo oo (uu arkay ama uu maqlay iwm). Si lamid ah qodobkaasi waxa uu qeexayaa si qarsoodi ah in la ogolaan karo cadeynta, habkeena marqaati fur kasta aan si toos ah loo sameynin waa la qaadan karaa, si kale marka loo sheego waa in uu marqaati furo waxa uu ka maqlay dad kale, sida “waxa aan maqlay dadka oo sidaas leh” ma ahan ninkii si toos ah u soo arkay balse waxa uu cadeynayaa aragti dadban. Sida (waxa la dhahaayey waxaan maqlayey iwm)

Wixii cadeyn ah ka dhacay maxkamadda banaankeeda cadeyn ahaan looma qaadan karo nidaamkeena (our system)

 Dadka qaarkood waxay u arkaan in cadeyntaas ayna keenayn kalsoonida runta ah, halka marqaatiga uu ku adkaysanayo in uu sheego runta.

Qaarkalana  waxay qabaan wax sheegida qof uu u sheegayo qof kale waxay badalaysaa doodii, sidaas daraaded sheegida ugu dambeysa ee doodo inta ay socotay waxay noqon karataa mid liidata oo aan lagu kalsoonaan Karin. 

Marka loo eego afkaartaas in gudiga aan aqoonsaneyn tixgalinyaashas wuxuu siin karaa aqoonsi xad gudub ah ama xad dhaaf ah, maqalka “hearse” marka la joogo common law garsooruhu wuxuu ka saari karaa dooda. (lama aqbalayo cadeyn ahan  waxaan maqlay iyo waxaa layiri).

Marka loo fiiriyo fikradaha maanta inta badan la aqbalay, sidoo kale sharci dejiyaheena ayaa {kasoo horjeedo waxa lasheegay (hearse) “rule against hearse”} waxay ku qoranyihiin tixgalinta ah in ay tahay mid  ka baxsan dooda,. Sidoo kale hadii qofka lala’yahay ama laga shakiyo doodiisa.

Tani kama mid noqon karto dooda la iska soo horjeedo (contra-interrogatory) ee cadeynta  waana qaabka ugu saxan ee run sheegida (the rule against hearse)wuxuu keenayaa in la xaqiijiyo in dhinacyadu ay su’aalo isdhaafsadaan ((yacni maka su’aalo la waydiiyo dhinacii la eedeeyey waxa uu awooda in uu su’aalo isdhaafsi ah waydiiyo si uu u cadeeyo marqaatigaas waxa uu sheegaayo in run tahay))

Qofkii inta ay doodu socoto arin gaar ah ka hadla oo dad kale oga timid sidoo kale aqriyo qoraal dad kale ay keeneen ma ahan in la waydiiyo su’aalo ah isdhaafsi (cross-examination) ee dhinac lagu tuhmaayo qoraalkaas maadaama uu haysto sugnaanta laf ahaantiisa iyo sida arinatas ay u dhacday. Laakii waxaa fa’iido noqon karo in su’aalo isdhaafsi lawaydiiyo dhinacii soo qoray qoraalka si loo helo sugnaanta laf ahaantiisa iyo sida arintaas ay u dhacday. Laakiin waxaa faa’iido noqon karto in lawaydiiyo cadeynta in uu sidii ay wax u dhaceen uu si dhab ah usheegay.

Sidaas daraadeed fikrada ah ka dhan ah maqalka (rule against hearse) halka ay diidayso ku dhawaaqida qofka sedexaad cadeynta uu bixiyey. Maadaama ay u jeedadu tahay inuu bixiyo cadeynta dhacdada ee lasoo sheegay taas oo ka reebaynin isla qofka isla ereyadaas. Maadaama ay ku saabsantahay arin kale iyo in si gaar ah u cadeyso dhacdada.

Tusaale, hadii Nur uu cadeyey in Ali uu arkay Ahmed ma weydiin karno su’aalo isdhaaf ah ee ku saabsan dhab ahaanta cadeynta.

Laakiin markii dooda taasoo uu eedaysane ka yahay qof dhibane ah, oo ah in Ahmed uu ahaa ninkii dembiga tuugnimadaa galay, Ali waxa uu kusoo celin karaa cadeyntii Nur, maadaama kusoo celintaas cadeynta ay tahay ula jeedadeedu kaliya inuu cadeeyo arinta horay loo sheegay, Nur markaa waxa uu su’aalo isdhaaf ah waydiin karaa Ali wixii ku saabsan sugnaashaha wixii ku saabsan isla arintaas.

Xeerka laga ogolyahay nidaamkeena mabda’ ahaan xitaa hadii uusan jirin qodob si gaar u sheegaayo wuxuu noqon karaa mid laga qaadanaayo nidaamkan isku jirkiisa, si gaar ah waliba arinta cadeynayso doodo inta  ay socoto mid oraah ahaan (oral) sidaas daraadeed cadeymaha oraah ahaan loo cadeyeey iyo kuwa qoraal ahaan loo cadeeyey dooda waqti ka baxsan lakeenay waa kuwo aan  laqaadan Karin ama waa kuwo wax kama jiraan ah wax aan ka aheyn wax yar kuwo oo uu sharcigu sheegay. Marka loo eego qodobada kala ah (155 iyo 104/3 ppc). Waxa ayna leeyihiin cadaymaha oraah (oral) ahaan iyo qoraal ahaan uu u dhaafay qof dhintay ama qof aan hada awoodi Karin in uu marqaati furo ama aanan suurto gal aheyn ama qof aan imaan karin daahid la’aan (without delay) ama ay ku tahay waajib in dusha saarto qarashka maxkamadaha ee uusan awoodin, waxaa loo aqrin karaa arintii ku saabsaneyd dooda si loo keeno cadeynta dhacdooyinka.

a.      Hadii kiiska laga dooday uu ku saabsanyahay arin ah qof dhintay; hadii ay la xiriirto cadeyn uu sameeyey qof dhintay ee la xiriirto dhimashadiisa.

b.      Hadii ay ku saabsantahay cadeyn uu sameeyey qof dhintay inta socotay dooda caadigaa ee arinta markaas taagan qusayso;

1.      (Registration) waxkasta oo horay loo qoray oo diwaanka logu qoray oo markaas laxiriiro dacwada cadeyn waa loo qaadan karaa, ama (notes) cadeymo ku qoran buugaagta, ama wax la duubay ee lakaydiyey cadeyn waa loo qaadan karaa.

2.      (Receipt) qoraal ama wax uu qofku saxiixay ee lacag ku saabsan ama wax kale oo faa’iido leh

3.      (Document) kasta ee loo isticmaalay ganacsi oo qoraal ah ama uu saxiixay isla qofkaas dhintay.

Taariikhda warqada ku qoran ama document si caadi ah taariikh u leh ama qoraal ah ama uu saxiixay waxyaabahaas oo dhan cadeyn waa loo qaadan karaa.

a.      Hadii ay ku saabsan tahay cadeyn lid ku ah maslaxada qofka sameeyey hantidiisa ama keeni karto ama u bandhigi karto isla asaga dacwo ciqaabeed ama masuuliyad madani ah.

b.      Hadii ay ku saabsan tahay fikrad xeeldheereyaal oo ku qoran joornaal ama faafinta rasmiga ah ee marka ladoonaayo in la iibsado cadeyn way noqon kartaa iyadoo lasoo bandhigayo cadeymahaas.

Waxaa kasoo horjeedo mabda’a oraahda (oral) ama mamnuucida maqalka wixii ladhahaayey waxaa muhiim ka dhigayo in laxaqiijiyo runta sidoo kale inuu ka soo muuqdo dooda oo uu yimaado waxay cadeynaysaa caqabad ah awood kasareyso, laakiin caqabadahaasi waa inay sameysaa cadeyn saameyn leh iyo cadeyn habka dacwadu u socoto. ((yacni in uu ka soo muuqan waayo dooda maxkamada horteeda waxay cadeynaysaa caqabay ka sareyso awoodiisa))

Kiis kale oo ay muhiim tahay in laga soo qayb galiyo ama laga mid dhigo cadeymaha ee dhacdooyin ku xusan cadeymaha ama marqaatiga aan imaanin maxkamada waa kan ku xusan qodobka {156 ppc},  qodokaas oo hadii marqaatiga uu dhinto ama aan laheli Karin ama uu noqday mid aan awoodin  in uu bixiyo marqaati furkii ama uusan awoodin in maxkamada uu yimaado in uu soo daaho maahane (yacni meel fog ka imaanayo cml), ama qarashka maxkamada uusan xamili Karin oo uu ku culusyahy waxaa la isticmaali karaa dacwada cadeyntii uu horay marqaati u furay ama xaalad kale ama darajo kale isla eedaysanahaas ku saabsan, dhinaca aan marqati keenin maxkamada waxuu helay suurtagalnimada ah in su’aalo isdhaafsi lawaydiiyo dacwada bilowgeeda iyo arinta ay doodu ku saabsan tahay  markay nuxur ahaan isku mid tahay.

Kiiskale kaaso xeerkeenu uu u aqoonsan yahay mid loo isticmaalay intii ay dacwadu socotay cadeyn ahaan waxaa laga helayaa qodobka (201 ppc). Wuxuna sheegayaa in dacwada loo isticmaali karo cadeymihi uu horay u bixiyey.

Xeer kaan wuxuu quseeyaa cadeymihii uu marqaatigu horay u bixiyey ee laxiriira dhacdooyinka ay doodu ku socoto.

Sidaas daraadeed wuxu kala saarayaa wixii horay u jiray inay waafaqsan yihiin ama aysan waafaqsaneyn marqaatigii uu horay u sameeyey inta ay doodu socotay oo isla arintaasina aysan la xiririn { wixii lasheegayey “rule against hearsy”} qodobkaan wuxuu qeexayaa in dhinaca su’aalaha guud markuu wado su’aalo waydiinta masameyn karo cadeyn ahaan wax uu horay u sameeyey markii laga hadlaayey su’aalaha bilowga ahaa inta dacwadu socotay .

Sababta looga reebay waa tixgalin latix galinaayo marqaati kasta oo ka qayb qaatay dacwada socotay waxaa loo qaadanayaa mid lagu kalsoonaan karo hadii uusan inkirin dhinaca kasoo horjeedo, waxaa loola jeeda dhinaca kasoo horjeedo in uu dood ka keeno kalsoonida marqaatigaas, dhinaca keenay marqaatiga si kastaba wuxuu cadeyn karaa in marqaatigaan uu horay u sameeyey oo uusan mid hada ah aheyn.

Waxaan kasoo hadalnay marqaatigu maraga uu furaayo waxyaabaha laga rabo iyo sida looga kalsoonaan karo