Procedure before the trail

 Procedure before the trail

Shaqada uu qabanayo uu qabanaayo xeer ilaaliyaha guud ka hor maxkamada ama Habka loo maraayo dacwada intaan maxkamada la hor tagin. Xeerka habka ciqaabta soomaaliyeed hay’ada la doonayo inay dabooshaa arimahaas oo ah (proceeding ) waa AG majiro hal tilminaan ee kalsooni lagu sameeyo oo aan hoos imaanaynin iqtiyaarkiisa howlihiisa waxay ku salaysan yihiin qodobada 70, 71,72 ppc oo ku saabsan shaqada xeer ilaaliyaha ka hor maxkamada, xafiiskiisu wuxuu soo diyaarinaa gal dacwadeedkiisii, marqaatiyadii, iyo cadeymihii uu ku kabilahaa arimahaas oo dhana waxay awood usiinaayaan in gal dacwadeed dhisan uu keeno ka hor maxkamada intaan lagaarin waxaa kaloo saaran culeys cadeymeed burdon prove sida ku xusan qodobka 69 ppc, oo leh masuuliyda cadeynta waxaa laga rabaa xeer ilaaliyaha guud.

Waana mid ka mid ah masuuliyadiisa kuwa ugu waaweyn ee xafiiskiisa, hadii uu rabo inuu qof soo eedeeyo waa inuu wato wax un lagu qanci karo oo cadeyn ah, hadii larabo in labilaabo warqada eedeyta (imputation or charger paper) iyadoo lasoo raacaayo qodobada kor kusoo xusan kuwaas oo kala ah;

Art. 70- qaabka uu u diyaarinaayo

Art. 71- (form)- qaabka uu u qoraayo watqada eedayta

[Tusaale, waa inuu dhexda ku qoro eedayn, kadib waa inuu ku qoraa lid ku ah hebel hebel hebel, ina heblaayo, da’daas jira, ku dhashay meeshaas, kaas loo haysto dembiyada ku xusan qodobkaas, uu galay oo loo haayo markaas cadeymo ku filan.]

Art. 72- (gal xirid) waxaa waaye hadii aan loo haynin cadeymo ku filan ama in uu ninkii dhintay ama uu baxsaday oo meel uu aaday aan lagaaraneynin ama ninkii cadeynba aan loo haynin oo ay cadeymihii kala daadaateen, waa inuu galkii xiraa qodobkaasna wuxuu sheegayaa gal xiris.

Maxkamda horteeda marka lataagan yahay kuma filna xeer ilaaliyaha qiraalka eedaysanaha (xeer ilaaliyuhu waa inuusan isku halaynin qiraalka eedaysanaha) sidaa daraaded waa inuu cadeeyaa xeer ilaaliyuhu;

i.      In dambi la galay.  ii. Kan galayna uu yahay eedaysanaha.

Fiiri qodobada (108-109-110 ppc) maxaa yeelay 108-(waxaa waaye qiraalka dambiga)  109-(waa dafiraada dambiga) 110-(waa haduu dafiro inay  masuuliyadu fuulayso xeer ilaaliyaha inuu soo cadeyo).

Xeer ilaaliyuhu hadii uu damco warqada eedaynta (charge) inuu wax ka badalo intii aan dacwadaba lagalin waa uu sameyn karaa waxaana sheegaay Art. 111 ppc oo wuxuu sheegaa (alteration), waa uu badali karaa inta dacwadu socoto oo uusan go’aan kasoo bixin iyadoo ay maxkamadu raali ka tahay.

Tusaale, oo magacii eedaysanaha ayaa ka qaldan ama dacwada aya wax ka qaldameen

Marka uu xeer ilaaliyuhu dacwada soo jeediyo kadib dhamaan heer kasta ee maxkamada inta lagu jiro darajada koobaad ka hor inta uusan soo gabagabeyn dacwada waxaa u banaan qayb ama dhamaan dacwada inuu ka laabto (alteration) iyadoo maxkamadu ay raali ka tahay ama ay la ogtahay. Laakiin way dhici kartaa in ladhaho waxba habadalin ee sidaas ku soco in ay lagu raacana waa suurto gal.

Hadii in labadalo lala qaato waxa ladabaqayaa ama laraacayaa sida uu qabo qodobka 103, ppc. Hadii uu dhaco wax kabadalku kadib markii uu xeer ilaaliyuhu uu soo ururiyey cadeymihii oo la horkeenay maxkamada waxaa u banaan eedaysanaha iyo xeer ilaaliyaha;

i. Inay dib u imtixaanaan (re-axam) cadeymihii horay loosoo dhagaystay in dib loo baaaro si cadeymo waafaqsan wax ka badalka uu usoo baxo. ii. In ay soo hor dhigaan maxkamada cadeymo cusub ee laxiriirto (alteration) maadaama tii hore uu wax ka badalay. (to produce fresh evidence).

Markasta oo kiiska wax ka badal lagu sameeyo waa in eedaysanaha lasiiyo waqti ku filan ee uu ku diyaarsado isdifaacidiisa.

Qodob kale oo muhiim ah oo waxqabadka xeer ilaaliyaha ka mid ah waa marka uu dareemo dhamaan cadeymihii lasoo ururiyey in ay ku filanyihiin in lagudo galo dhagaysiga dacwada in uu dambigaas dhacay uuna galay eedaysanahaan sida uu qabo (art. 70-1-a) ama markii uu u arko in aysan ku filneyn dhamaan cadeymaha lasoo ururiyey in uu dembi dhacay uuna galay eedaysanahaan.” Sidaas daraareed xeer ilaaliyaha guud waa inuu amraa in lasameeyo baaris dheer ah, hadii uu umalaynayo in arintaas lagu gaari karo astaamo kale oo cadeymo ah ama lagu gaari karo dacwo ka oqosho ee kiiska sda ku cad qodobka 72 ppc, ama waxa uu raacayaa (art. 70-1-b) laakiin waa marka ay cadaato;

a- Marka ayna cadaanin in dembi dhacay iyo b- Dambiga inuusan sameynin eedaysanaha.

Xaqiiqatan xeer ilaaliyaha guud waxa uu garsooraha awooda u leh ka codsan karaa in aan lagu qaadin dembiga eedaysanahan. Xeer ilaaliyaha wixiisu waa codsi marka loo eego faragalinta garsooraha.

Marka la fiiriyo xeerka habka ciqaabta kan wax qiimeeyo  markstaba waa garsooraha maadaama xeer ilaaliyuhu uu dhaqaajiyo fal dambiyeey sidaas daraadeed waa fursad inuu u gudbiyo talaabooyinkii garsooraha ama marka uu u arko in faldambiyeedku uu gudbin Karin, waxaana qasan ah inuu raaco art. 74 ppc, (galxirid) waa inuu gal ka xiraa oo uu garsooruhu codsanaayo in galkaas laxiro oo la iska soo afjaro. Art. 74 ppc, wuxuu leeyahay wax la furi karo maleh ilaa golaha sare ee kacaanka fasax ay ka siiyaan golaha garsoorka oo ay ku jiraan garsoorayaal dadwayne oo uu magacaabayo wasiirka garsoorka.

1.      Magistrate of court – garsoore maxkamadeed

2.      Regional governor – gudoomiye gobol

3.      District commissioner – gudoomiye degmo

4.      Chairman of a local council offences committed in the exercise of their function – gusoomiye gole hoosaad dembi sameeyey iyagoo shaqadooda ku dhexjira.

 

 

The principle of hierarchy

(Mabda’a kala sareynta ee xafiiska xeer ilaalinta)

Marka laga yimaado garsoorayaasha, xeer ilaaliyaha marka lala eego shaqada uu qabanayo waxaa astaan u ah jaranjaarooyin (hierarchal) isku xiraan kaas oo isku xiraayo xeer ilaaliya guud iyo ku xigeenadiisa.

Waxaa ugu sareeyo xafiisaka xeer  ilaaliyaha guud, waxa ku xigo ku xigeenadiisa, hadii la waayo labadooda ayaa waxaa matalaayo sarkaal police ah oo ay darajadiisu ugu yartahay labo ama sedex xarigle. 

Markii la joogo xafiiska xeer ilaalinta jaranjarada isku xirka shaqada waxay noqonaysaa mid cad (concrete) maadaama uu xeer ilaaliyaha guud uu yahay madaxa ugu sareeyo dhamaantoodna waxay matalayaan xeer ilaaliyaha guud waxay leeyihiin darajo ku xigeen (subordination).

Sababtaas awgeed waxay quseysaa arintaan mabda’a midnimada (unity) iyo kala qaybin la’aanta (indivisibility) xafiiska xeeer ilaaliyaha guud, shaqooyinka ay qabtaana loo qaadanaa in ay kasoo fuleen madaxa ugu sareeyo, xeer ilaaliyaha guud wixii uusan ogaleyn masoconaayaan ( haday tahay warqad eedayn isagaa saxiixaayo, haday tahay dacwo galis isagaa u soo magacaabaayo xubinta galayso, hadii ay tahay gabagabayntii dacwada isagaa gabagabaynaayo) oo isagay kala tashanayaan hadba meesha ay wax marayaan.

Xafiiska xeer ilaaliyaha guud  dhamaan xubnaha uu ka koobanyahay waa kuwo midaysan (unity), waana kuwo hal qof ku magacaaban oo ah xeer ilaaliyaha (impersonal). Mabda’a kala sareynta wuxuu dhab noqonaa marka la eego awooda xeer ilaaliyaha waa inuu hogaamiyo baaris kasta (any inquiry) iyo waxkasta oo loo baahanyahy iyo xaalad kasta ama darajo kasta oo ay dacwadu marayso. Sidoo kale haday noqoto qaraarada la xiriiro dacwo ka noqosho oo mid ka mid ah xukigeenadiisa  haadii uu damco inuu dacwo ka noqdo waxay saameyn yeelanaysaa marka uu soo saxiixo xeer ilaaliyaha guud (Attorney General).  Art. 112 ppc, xeer ilaaliyuhu wuxuu awoodaa inuu dacwada inuu la noqdo dacwada qayb kamid ah ama dacwada oo dhan xili kasta ee ay dacwadu marayso ee darajada koobaad inta uusan xukun soo bixin. Laakiin la noqoshadaas waxay u baahantahay cadeyn qoran oo rasmi ah taasi oo uu soo qoray xeer ilaaliyaha guud.

Goorma ayuu la noqon karaa ?

Wuxuu ka noqon karaa sedex sano wixii ku eg, hadii ay ka badan tahay sedex sano lama noqon karo.