Procedural acts

                                                                     

                                                             Procedural acts

Tilaabooyinka sharcigaa

Xeerka habka ciqaabta wuxuu ka hadlayaa tilaaboyinka sharciga book 1 isagoo u kala qaadaayo qaybo loogu tala galay xeerar guud.

(Art. 81-83) go’aanka maxkamada (83-87) waxay ka hadlayaan waqti (terms) waxkasta meel ayey ka biloowdaan meel ayeyna ku dhamaadaanm (Art. 88-89) wixii sharciga aan waafaqsaneyn ee qaldan ( null and void), (90-97) qoraalada dacwada inta ay socoto uu kaaliyaha uu maxdarka ku qoraayo (munites), (Art.94) wuxuu ka hadlayaa qaab dhismeedka uu procedural act uu ka sameysanyahy (framework).

Xeerka markuu ku hadlaayo (procedural acts) wuxuu ku tilmaamaa hab dhaqanka shaqsiyaadka ee dacwada ka mid ah (behavior of subject) marka kalana wuxuu ku tilmaadaa (documents) la xiriiro hab u socodka maxkamadda. Dhinicii doono haloo arko dhinac loo raaco maleh (procedural acts).

 

Procedural act of the judge

Tilaabada uu garsooruhu qaadi karo

Xukunku waa talaabo (judicial act) go’aan gaaris garsoor, taaso garsooruhu uu ku cadeynayo wax dhab ah iyo qaraar kama dambeys ah ee arin lagu muransanyahay, (controversial) ayuu go’aan kasoo saarayaa fikrad macquul ah.

Hadii si kale loo qeexo (judicial act) waa mid cadeynaaya qaraarkii habka dacwo qaadista ee dacwada, kaasi oo uu garsooruhu soo saaraayo xukun macquul ah, si uu ugu dabaqo ujeeda saxda ah (tangible). Sidoo kale xukun waa go’aan garsoore kaaso qeexaayo habsami u socodka dacwada ama qayb kamid ah. 

Garsooruhu marka uu ku dhaqaayo xukunka wax kale masmeynayo aan aheyn inuu gaaro xukun macquul ah (logic judicial decision) ee dhacdo isaga loosoo koryeelay ama la horkeenay, taasoo inta dacwadu socotay laga dooday, marna masameyn karo go’aan laab lakac iyo qiimeyn diimeed ku dhisan, wixii laga dooday hortiisa ayuu go’aan ku gaarayaa, mar haduu qiimeeyo document la horkeeno ama uu qiimeeyo dhamaan cadeymaha ay dhinacyadu hor keeneen garsooruhu markaa waa inuu go’aan gaaro si madaxbanaan oo iqtiyaar ah taasoo ka dheer faro galin.

Xukunka uu garsooruhu ku dhawaaqi karo iyadoo lala xiriirinayo qodobada 84-86-122123, sidaan soo socoto ayaa loo qaybin karaa:

1)    (Sentences of condemn)- kaasoo uu cadeynayo garsooruhu masuuliyadaas uu leeyahay eedaysanuhu, waxayna soo dhaweynaysaa codsiga ah (claim) in la ciqaabo eedaysanaha ee xeer ilaalyuhu uu keenay maxkamada horteeda.

2)    (Sentence of acquittal)- Xukun sii daysmo siidaysmadaasoo garsooruhu sabab ka mid ah samababa uu sharcigu tilmaamay ayaa wuxuu diidaayaa ciqaabtii laga codsaday iyadoo lasheegaayo inuusan dembi laheyn.

3)    (Constitutive sentence)- waa mid aan aheyn xukun sidoo kale aan aheyn sii daysmo wax bay dhisaayaan waa sida dhaqan celin oo kale (rehiblitation), waxaa ka mid ah marka ay maxkamada sare dacwada dib usoo celiso ( sentence of ascertainment) waayo lama soo qeexin, (ninka ma jooga mise ma joogo ama magaciisa qaldan) maxkamadii soo saartay ayaa lagu celinayaa.

Tusaale. “in ninkii loo arkay inuu dhimirka la’yahay sidaas daraadeed bulshada aan lagu siidayn Karin, xukuna uusan ku dhici Karin, waxaa lagaarayaa go’aan ah in meel lagu haayo meel waxa jirtay NASARETI layiraahdo”

Si guud xukunka lagu soo bandhigay Somali penal procedure code waa labo; mid xukun ciqaab ah (condemnatory) ama (acquittal) siidaysmo ama xukun dib u celin. Waa waxba kama jiraan (null and void) xukunka hadii uu soo saaro garsooruhu ka hor waqtigii loo baahnaa, waqtigii loo baahna gaarsiinta ayuu xukun soo saarayaa sida ku cad Art. 84ppc. Document ahaan waa inuu qoran yahay (written) taariikh leeyahay (date) uu saxiixay  garsooruhu (signed).

In a summary, sida aan kor kusoo xusnay garsooruhu kaliya xukunka kuma gaari karo sidaas wuxuu isticmaali karaa habab kale oo ah ordinance ama decree oo garsooruhu xukun kaliya wax kuma socodsiiyo. Tususaale, decree: “cunugaan hebel ayaa dhalay” degree waxaa noqon karo xukun ama wixii la qeexaayo oo la isku haysto.  Ordinance: “lacagta bank hebel taalo gacata halaga saaro hebel oo loo xukumay” ama ordinance  waxa noqon karo amar soo qabasho waxana ka hadlaayo qodobada (40-41-42-43-44-45ppc). 

Ordinance sida xukunka oo kale waxay qorayaasha qaar ku qeexaan “go’aan garsoore ee loo adeegsado arimaha dul socodka ku ah dacwada kuwaas oo soo baxaayo inta kiiska la dhisaayo, waa amaro dacwada lagu toos toosinaayo intay dacwadu socoto ama fulintu socoto. 

Ordinance waxaa la isticmaalaa inta dacwadu ay hormarka (developing) ama dhismaha ku socdo ama wax mar hore go’aan laga gaaray lagu cadeynayo. Sidoo kale decree waa go’aan gorsoore uu soo saaro ama xeer ilaaliye. Decree marka aad loo yaqaan ee la isticmaalo waa hor imaansho maxkamadeed ama xirid.

 

 

 

Special acts of the attorney general 

(Tilaabooyinka sharci ee xeer ilaaliyaha qaranka gaarka u ah)

Decree waa tilaabo guud oo waxaa soo wada saari karo garsooraha iyo xeer ilaaliyaha labadaba, waxaa jiro tilaabooyin xeer ilaaliyaha gaar u ah waxaana ka mid ah; (request) oo ah in uu codsan karo in qofkaas dacwada lagala noqdo ama in galkiisa laxiro iwm, sidoo kale waxa uu gaar u leeyahay  (accusatory) oo ah in uu eedaynkaro qofka.

a)     Request- waa tilaabooyin kuwaas oo xeer ilaaliyuhu uu ku socodsiinaayo wax qabadka garsoorka (waa tilaabooyinka dacwada lagu furfuraayo ama lagu bilaabayo).

((yacni warqad eedaynta in lahelo maahane garsooruhu waxba iskama bilaabi karo xitaa isagoo u jeedo qaabka wax u dhaceen waliba og xogta meesha taalo, eedayn la’aanteed waxba mabilaaban karaa nidaamkaan maahan kii inquisitor ahaa))

b)    Requestor-   waa tilaabooyin uu xeer ilaaliyuhu wax ku soo gudbinaayo inta ay dacwadu socoto, maxaa yeelay si qofkaas eedaysanahaa loogu qaado dacwadaas. Waa in la xasuusnaadaa inta ay socoto dacwadu garsooruhu go’aan magaari karo haduusan dhagaysan xeer ilaaliyaha eediisa go’aan magaari karo, marka laga reebo kuwo uu si gaar ah sharcigu u sheegay. 

Xeer ilaalyuhu waa inuu soo gudbiyaa codsi sababaysan iyo codsi gaar ah oo lataaban karo, codsiga xeer ilaaliyuhu madabooli karo go’aanka garsooraha yacni qasab kuma ahan garsooruhu inuu raaco codsiga xeer ilaaliyaha. 

Doodu inta ay socoto codsiga xeer ilaaliyuhu waxa uu usoo gudbinayaa qoraal (written) inta ay dacwadu socoto inta kale (oral) wuu kusoo gudbim karaa laakiin maxdarka yaa lagu qorayaa.

{hadii garsooruhu inta kaligiis uu dhagaysto eedaysana uu xukumo xukunkaasi waa waxba kama jiraan (null and void) sida waafaqsan qodobka 113 maxaa yeelay kasoo qayb galka xeer ilaaliyaha waa (essential element)}

             

The acts of the auxiliary organs-

(Tilaabooyinka ay qaadaan caawiyaasha)

Tilaabooyinka ay qaadaan caawiyaasha, dacwada maxdarka lagu qoro kaaliyaha ayaa ku qoraayo oo kaaliyaha ayaa tilaabooyinkaan qaadi karo. 

Verbal process- maxdarka wax loogu qoro waxaa lagu qeexi karaa, tilaabo uu fulinaayo sarkaal guud oo ah kaaliye, kaas oo ay shaqadiisu tahay in uu sameeyo (document), inuu habeeyo wixii kale ee loo baahdo iyo inuu kaydiyo qoraaladaas uu garsooruhu sameeyey.