The relationship between penal jurisdiction and civil jurisdiction

 The relationship between penal jurisdiction and civil jurisdiction

Hadii aan ka biloowno xiriirka ka dhaxeeyo dacwo ciqaab ah iyo dacwo madani ah waxaa loo xalin karaa siyaabo kala duwan marka loo eego nidaamka ay salka ku hayaan. Nidaamkeena oo siinaayo muhiimad wayn go’aanka ciqaabta iyadoo la raacaayo hababkaan;

1.      Waxaa qasab ah in laga hormariyo dacwada ciqaabta tan madaniga. ((yacni hadii doodu u dhaxayso shaygaan aniga ayaa leh iyo waa la’iga soo xaday, waxaa la hormarinayaa in sheygaan lasoo xaday iyo inkale oo dacwada ciqaabta ayaa lagalayaa ugu horeyn)) 

2.      Waxaa muhiim ah dacwada ciqaabta ee socoto in la dhexgaliyo hadii madani uu jiro ((yacni inta ay socoto dacwada ciqaabta qofka waxa uu xaq u leeyahay in uu soo qorto magdhaw sida uu qabo qodobka 130 ppc, waana in loo raaciyo ciqaabta magdhawgaas))

3.      Marka dacwo ciqaab ah aan ka hormarinayno dacwo madani ah ama mid maamul hormarintaas waxaa loola jeedaa in ay tahay dacwad ciqaab ah.

Lagama laaban karo xukun ciqaabeed ama xukun siideyn ah kadib marka uu ku dhawaaqo garsooraha, laakiin xukunka kala noqoshada waxaan haysanaa sedex xaaladood; 

i.            Evidence - cadeyn

ii.          Relecvance- wax ku ool iii.    Pertinence- la xiriirto.

The evidence (proof)

                                                    I.        Relevance and pertinence

Anaga sharcigeena cadeyn waxa ay ka bilaabanaysaa Art. 135 ppc, wuxuuna ka hadlayaa (relevant) and (irrelevant) waxkasta oo soo dhaweynaya cadeyntaas waa relevant.

Qodobkaan waxa uu ka hadlayaa waxyaabaha muhiinka ah (relevant), dacwada inta ay socoto garsooruhu hadalkooda ayuu kala dhex bixikaraa hadalo (relevant) ah, oo wax ku ool ah, inta ay isdacweynayaan ayuu warkasoo bixi karaa, oo isagoo inkirsan ayaa afkiisa laga dheehan karaa inuu dembiga galay, taas ayuuna ka hadlayaa qodobku maahan tii 108 ppc, ee magashay dambiga mise magalin.

Marka qodobkaan laga fiiriyo sharciga xagiisa waxaa laga dheehankara inay jirto (existance) iyo in aysan jirin (inexistence) cadeyntaas ay doodu ku saabsantahay ama falkasta ee loo qaateen ah (relevant).

Maxaa lagu fasiran karaa falalkaan lagu qeexay qaybta labaad ee qodobka 135 ppc aan hada kaga hadalnay dhacdada aan soo sheegnay? 

Way fiican tahay in lacadeeyo, laakiin kuma filna in la fahmo sababta qodobka uu meesha ugu jiro.  Micno kale malahan qodobka waa inuu kala baxo garsooruhu nuxurka, fikradiisana uu ku darsado waxyaalihii iyo hadaladii ay dhinacyadu is dhaafsadeen iyo qoraalada uu ka helo wax allaale iyo wixii kabaayo kiiska waa (relavant) wixii (relavant) ahna kiiska ayey wax ka tarayaan.

Hadii aan tixgalino qeexitaanka uu xeer dejiyaasha (legislation) (relavant facts) waxaa loola jeedaa dhacdo (facts) loo soo gudbiyey cadeyn ahaan taasoo ka baxsan wixii loo baahnaa (beyond the requirement of relevance). Taasina garsooraha ayey u taalaa sidii uu u qiimeyn lahaa hadii ay tahay relavant iyo hadii ay aheyn relavant.

II.         Relevant facts

Qodobka 136 ppc waxa uu sheegayaa relevant facts, taas oo ku xiran arin kale oo dacwo ka socoto ee isla arintaas ka hadlayso haday dhacaan isku waqti , isku meel ama waqtiyo kala duwan. ((yacni relevant waxaa laga wadaa markii lahelo arin laxiriirto dacwo socoto ama isku waqti ha dhacaan ama waqtiyo kala duwan))

Xeerku waxaa ka reeban tixgelinta (consideration) in kiis kasta iyo dhacdo aan laga goyn karin  dhacdo kale. Xaqiiqdii lagama saari karo cadeynta xaqiiqooyinka qayb ka ah isla dhacdada, iyadoon la keenin cadeyntaas dhameystir la’aan, maxaa yeelay dhacdo kasta waxa ay ku xiran tahay dhacdo kale sida sabab iyo saameyn oo kale (course and effect).

Hadaan si cad u cadeyno tusaale ahaan, “Ali waxaa lagu eedeeyey dil, hameynkii ka horeeyey markii dilku dhacaayey Ali iyo Omar way is aflagaadeeyeen kadibna waa lakala celiyey, hameynkii labaadna dib ayey u kulmeen kadibna way dagaalameen, Omar waxa uu UL ku dhuftay Ali wayna dhaawacday. Arintu halkaa markay joogto Ali waxa uu doontay hub wuuna dilay Omar. Halkaan arinta looga doodaayo waxa ay tahay in Ali uu dilay Omar, laakiin dhacdooyinka kale ee la xiriiro dooda waa relevant” ((yacni waxaa relevant noqonaayo in Ali uu doontay hub, in hameyn ka horeeyey ay is aflagadeyeen, iyo in ay dagaalameen))